چرتکه

سرمایه داری در ایران در گفتگو با موسي غني‌نژاد 

  نگاه به سرمايه‌داري در ايران نه‌تنها در ميان  عامه مردم و روشنفكران كه حتي گاهي در ميان طيف سرمايه‌دار هم نسبت به نظام اقتصاد بازار  آزاد منفي است. موسي‌غني‌نژاد اقتصاددان بروز چنين تفكري را در قشرهاي مختلف اجتماعي ايران برآيند سياست‌ها و ساختاري مي‌داند كه از تمام ابزارها براي نشر رويكرد ضد سرمايه‌داري استفاده مي‌كند چنانچه در ذهنيت گروه سرمايه‌دار هم نوعي بدبيني به اين رويكرد ديده مي‌شود. گفت‌وگو با غني‌نژاد با هدف تحليل و بررسي دلايل بروز  اين نگاه منفي در جامعه انجام شد و او هم در بخش‌هاي مختلف صحبت‌هايش به تاريخ و ساختارهاي اجتماعي اشاره كرد كه جامعه ايراني را در خلال قرن‌ها جامعه‌اي ضد سرمايه‌دار تربيت كرده است.

 از ميان دلايل مختلف اجتماعي، سياسي و فرهنگي كدام را در بروز شكل‌گيري انديشه ضد سرمايه‌داري در ايران موثر مي‌دانيد؟  تحليل‌تان از موضع‌گيري روشنفكران در مقابل انديشه‌هاي سرمايه‌داري در ايران چيست؟ در چه دوره‌اي از تاريخ ايران بوده كه موضع‌گيري نسبت به انديشه چپ تا حدودي نسبت به ساير دوره‌ها كمتر به چشم خورده است؟ اين جريان استقلال‌خواهي چطور ماجراي آزاديخواهي اوايل مشروطه را منحرف كرد؟  در عرصه نظريه و تئوري و  عمل، آيا افرادي بوده‌اند كه به توليدي در اين حوزه دست يافته باشند؟  فكر مي‌كنيد چه فردي بيش از ديگران براي پيشبرد اقتصاد آزاد در ايران تلاش كرده است؟ و كدام دولت در ايران بيش از ديگر دولت‌ها براي نهادينه كردن انديشه‌هاي اقتصادي چپ تلاش كرده‌است؟

 در ادامه مطلب پاسخ‌ها را بخوانید

خلاصه کتاب هواهای نفسانی و منافع

هواهاي نفساني و منافع : استدلالهاي سياسي به طرفداري از سرمايه داري پيش از اوج گيري : نوشته آلبرت هيرشمن و ترجمه محمد مالجو يکي از بهترين کتبي است که در حوزه تاريخ انديشه اقتصادی نگارش شده است 

سوالي که هيرشمن در ابتداي کتاب مطرح مي کند اين است : پيامدهاي رشد اقتصادي - و شايد هم از اين فراتر- يا بيشمار تلازمات سياسي مصيبت زاي رشد اقتصادي چيست؟ گرچه هيرشمن اين براي پاسخ به اين سوال به سراغ متفکرين قرن هيجده و نوزده و قرون وسطي مي رود اما به نظر مي رسد که اين سوال امروز براي کشورهاي در حال توسعه داراي اهميت فراواني است و مباحث مطروحه در اين کتاب شايد بتواند برخي از دلايل عقب ماندگي کشورهاي در حال توسعه را بدست دهد.

هيرشمن چنانکه خود در صفحات پاياني اين کتاب اشاره مي کند معتقد است که "شناسايي آثار مطلوب اما تحقق نيافته تصميمات اجتماعي حتي از شناسايي آن آثاري که ناخواسته بودند اما جمله سراپا واقعي از کار درآمدند نيز ضروري تر است: آثار ناخواسته اما تحقق يافته دست کم پيش چشم است و موجود، حال آنکه آثار مطلوب اما تحقق نيافته را فقط بايد در ابراز اميدهاي نقش آفرينان اجتماعي در برهه بخصوص اما زودگذري از تاريخ يافت". چنانکه مي دانيم آثار ناخواسته ( يا همان نتايج قصد نشده ) و تحقق يافته به کرات در علم اقتصاد مورد توجه قرار گرفته اند که در اينجا تنها به ذکر چند مورد از آنها اشاره مي کنم:

اين به خاطر خيرخواهي قصاب، آبجوساز يا نانوا نيست که ما شام خود را تهيه مي کنيم، بلکه به خاطر توجهي است که آنها به منافع خود دارند. ما امورات خود را نه به خاطر انسانيت آنها بلکه به خاطر عشق به خودمان سر و سامان مي دهيم (آدام اسميت).

چناکه آمارتياسن نيز در فصل يازده کتاب توسعه به مثابه آزادي به اين نکته اشاره مي کند: قصاب به مصرف کننده گوشت مي فروشد نه با قصد اينکه رفاه مصرف کننده را ارتقاء دهدبلکه به خاطر اينکه مي خواهد پول در آورد. به طور مشابه نانوا و آبجو ساز هم به دنبال منافع شخصي خودشان هستند. اما نتيجه کمک به ديگران است. همانطور که آدام اسميت معتقد بود "فرد با يک دست نامرئي هدايت مي شود تا هدفي را ارتقاء بدهد که به هيچ وجه در قصد و نيت او نبود". دفاع از نتايج غير عمدي از اين مقدمات نسبتا ملايم حرکت خود را آغاز مي کند. کارل منگر مدعي شد که اين يک قضيه اساسي در علم اقتصاد است و بعدها هايک نيز اين نظريه را پيشتر برد و آن را به صورت "بصيرتي عميق در کل موضوع نظريه اجتماعي" توصيف کرد. هايم معتقد بود که نتايج مهم اغلب غير عمدي حاصل مي شوند. اين واقعيت به خودي خود تعجب آور نيست چراکه هر عملي اين نتايج را با خود به همراه دارد. آيا تشخيص اينها ذکاوت زيادي مي طلبد؟ آمارتياسن پاسخ مي دهد نه.

آمارتياسن معتقد است که اگر اين تشخيص نه چندان مهم را نمي توان ب عنوان يک انديشه مهم ارزيابي کرد. اگر اين تفکر آنگونه که هايک آن را "بصيرتي ژرف و عميق" مي خواند باشد، پس اشکالي در عميق و ژرف بودن وجود دارد. اين نکنه مهمي نيست که بعضي نتايج غيرعمدي هستند بلکه مهم اين است که تحليل علي مي تواند بعضي از اثرات غيرعمدي را به طور معقولي پيش بيني کند.

ادامه مطلب را بخوانید